Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra hefur það hlutverk að vernda líf og heilsu fólks, eignir og umhverfi gegn hættum af náttúruvöldum, slysum og öðrum válegum atburðum. Almannavarnadeild samhæfir viðbrögð við neyðarástandi, eins og eldgosi, jarðskjálftum, snjóflóðum, mengunarslysum og stórum rýmingum. Almannavarnadeild vinnur náið með lögreglu, slökkviliði, heilbrigðisþjónustu og Veðurstofu Íslands, sem veitir mikilvægar upplýsingar um veður og náttúruvá. Þær sinna einnig fræðslu og undirbúningi almennings fyrir ýmsa vá.
Ríkislögreglustjóri annast málefni almannavarna í umboði dómsmálaráðherra, sem er æðsti yfirmaður almannavarna í landinu. Í almannavarnadeild ríkislögreglustjóra fer fram samhæfing og eftirlit á málefnum almannavarna á landsvísu og alþjóðasamstarf.
Við embætti ríkislögreglustjóra er starfrækt Samhæfingarstöð, sem lýtur sérstakri stjórn. Stjórnin tekur ákvarðanir um innra skipulag, rekstur og samstarf viðbragðsaðila í stöðinni og er samhæfing eða framkvæmd aðgerða ekki á verksviði stjórnar. Í áhöfn Samhæfingarstöðvar eru fulltrúar viðbragðsaðila Almannavarna.
Stjórn aðgerða í almannavarnaástandi er í höndum lögreglustjóra í viðkomandi lögregluumdæmi.
Samkvæmt 5. grein laga um almannavarnir nr. 82/2008 annast ríkislögreglustjóri starfsemi almannavarna í umboði dómsmálaráðherra. Með lögum nr. 44/2003 voru almannavarnir fluttar frá Almannavörnum ríkisins til embættis ríkislögreglustjóra, til að annast heildarskipulagningu almannavarna og framkvæmdir á þeim þáttum sem falla undir ríkisvaldið. Einnig er ábyrgð ríkislögreglustjóra vegna almannavarna skilgreind í 5. grein lögreglulaganna nr. 90/1996 þar sem kveðið er á að ríkislögreglustjóri annist málefni almannavarna í umboði dómsmálaráðherra (áður innanríkisráðherra) og starfræki almannavarnadeild sem annist verkefni á sviði almannavarna.
Lögin um almannavarnir taka til samhæfðra almannavarnaviðbragða, að bregðast við afleiðingum neyðarástands, sem kann að ógna lífi og heilsu almennings, umhverfi og eignum. Öryggi íbúa í umdæmum landsins kallar á umfangsmikla starfsemi er varða fyrirbyggjandi varnir, viðbúnað, viðbragð og enduruppbyggingu vegna hamfara.
Almannavarnadeild ríkislögreglustjórans samhæfir almannavarnaáætlanir sveitarfélaga og stofnana og hefur eftirlit með endurskoðun og viðhaldi þeirra. Verkefni ríkislögreglustjóra vegna almannavarna fela m.a. í sér víðtækt samstarf við stofnanir þjóðfélagsins varðandi neyðarskipulagið með það að markmiði að tryggja öryggi almennings og vinna að gerð og endurskoðun viðbragðsáætlana.
Almannavarnir snúast um það skipulag og stjórnkerfi sem er virkjað á hættustundu. Samkvæmt 1. gr. laga um almannavarnir Nr. 82/2008 er markmið þeirra að skipuleggja og framkvæma ráðstafanir sem miða að því að koma í veg fyrir eða takmarka, eftir því sem unnt er að almenningur verði fyrir líkams- eða heilsutjóni eða umhverfi og eignir verði fyrir tjóni, af völdum náttúruhamfara eða af mannavöldum farsótta eða hernaðaraðgerða eða af öðrum ástæðum, veita líkn í nauð og aðstoð vegna tjóns, sem hugsanlega kann að verða eða hefur orðið.
Löggjöfin kveður á um víðtækt samstarf við aðila sem hafa það sameiginlega markmið að tryggja öryggi almennings með öflun upplýsinga ásamt vöktun, greiningu og mati á hættu. Stjórn aðgerða í héraði þegar almannavarnaástand ríkir er í höndum lögreglustjóra í viðkomandi lögregluumdæmi. Viðbragðsaðilar í héraði eru jafnan fyrstir á vettvang við neyðarástand.
Í lögum um almannavarnir nr. 82/2008 er gerð grein fyrir skipulagi almannavarna í landinu.
Ríkislögreglustjóri annast málefni almannavarna í umboði dómsmálaráðherra, sem er æðsti yfirmaður almannavarna í landinu. Í almannavarnadeild ríkislögreglustjóra fer fram samhæfing og eftirlit á málefnum almannavarna á landsvísu og alþjóðasamstarf.
Við embætti ríkislögreglustjóra er starfrækt Samhæfingarstöð, sem lýtur sérstakri stjórn. Stjórnin tekur ákvarðanir um innra skipulag, rekstur og samstarf viðbragðsaðila í stöðinni og er samhæfing eða framkvæmd aðgerða ekki á verksviði stjórnar. Í áhöfn Samhæfingarstöðvar eru fulltrúar viðbragðsaðila Almannavarna.
Stjórn aðgerða í almannavarnaástandi er í höndum lögreglustjóra í viðkomandi lögregluumdæmi.
Ríkislögreglustjóra er heimilt að stofna tímabundna þjónustumiðstöð, vegna hættu sem er yfirvofandi eða yfirstaðin. Markmiðið er að veita almenningi á skaðasvæði nauðsynlega aðstoð á einum stað s.s. áfallahjálp, upplýsingar og ráðgjöf.
Almannavarnir voru stofnaðar með lögum frá Alþingi nr. 94/1962. Í upphafi var hlutverk almannavarna að skipuleggja og framkvæma ráðstafanir sem miðuðu að því að koma í veg fyrir að almenningur yrði fyrir líkams- eða eignatjóni af völdum hernaðaraðgerða og veita líkn og aðstoð vegna tjóns sem hefði orðið. Megin verkefni almannavarna á þessum tíma voru áætlanagerðir vegna herðnaðarátaka, kjarnorku- og sýklavopna enda Kúbudeilan í algleymingi. Þrýstingur var á stjórnvöld í hinum vestræna heimi að tryggja öryggi hins almenna borgara með tilliti til afleiðinga kjarnorkuárásar.
Með lögum nr. 30/1967 urðu þær breytingar á hlutverki almannavarna að ekki var einungis litið á viðbrögð við hernaðaraðgerðum heldur einnig náttúruhamförum og annarri vá. Árið 1971 var farið að huga að neyðaráætlunum í samvinnu við almannavarnanefndir, sem taka skyldu mið af nauðsynlegum viðbúnaði og viðbrögðum gegn hernaðarátökum, náttúruhamförum og annarri vá sem ógnað gæti öryggi hins almenna borgara, ásamt viðbúnaðarskipulagi fyrir Landspítala vegna móttöku hópslysa.
Fyrsta neyðaráætlun þessarar gerðar var tilbúin í ársbyrjun 1972 og var unnin fyrir Húsavíkurkaupstað. Sama ár voru unnar neyðaráætlanir fyrir Ísafjarðarkaupstað og viðbragðsáætlun vegna eldgoss í Kötlu í Mýrdalsjökli. Teknir voru til umfjöllunar í þessum neyðaráætlunum allir helstu hættuþættir, sem ógnað gætu öryggi hins almenna borgara á viðkomandi svæði og settar fram nákvæmar leiðbeiningar um virkjun neyðarþjónustunnar með tilheyrandi gátlistum.
Eldgosið í Heimaey árið 1973 reyndi verulega á almannavarnastarfið á Íslandi. Það undirstrikaði nauðsyn almannavarnaskipulagsins, bæði hvað varðaði brottflutning eyjaskeggja, móttöku þeirra á fastalandið og varnaraðgerðir meðan gosið stóð. Einnig sannaði neyðarskipulagið sig í snjóflóðinu í Neskaupstað árið 1974.
Árið 1981 höfðu allar 64 almannavarnanefndir í landinu undir höndum neyðaráætlun almannavarna og var stefnt að því að endurskoða og aðlaga þær á a.m.k. 5 ára fresti. Árið 1986 fór endurskoðun fram m.a. í ljósi reynslu af Kröflueldum 1975-1984. Þá var einnig tekin upp gerð séráætlana sem tóku mið af staðbundnum áföllum og lokið var við gerð hópslysaáætlana í samvinnu við 17 sjúkrahús í landinu. Frá 1989-1991 voru almennar neyðaráætlanir einfaldaðar og staðlaðar á landsvísu og skipt upp í tvo megin hluta A-hluta, starfsskipulag og B-hluta sem er viðbragðsáætlun.
Nýjustu lög um almannavarnir eru númer 82/2008 og er markmið þeirra samkvæmt 1 grein að undirbúa, skipuleggja og framkvæma ráðstafanir sem miða að því að koma í veg fyrir og takmarka, eftir því sem unnt er, að almenningur verði fyrir líkams- eða heilsutjóni, eða umhverfi eða eignir verði fyrir tjóni, af völdum náttúruhamfara eða af mannavöldum, farsótta eða hernaðaraðgerða eða af öðrum ástæðum og veita líkn í nauð og aðstoð vegna tjóns sem hugsanlega kann að verða eða hefur orðið. Mikil þróun hefur verið í starfi almannavarna síðustu ár og hefur samstarf aukist við fjöldamargar stofnanir og fyrirtæki. Stefnumótun í almannavörnum og öryggismálum er mörkuð af Almannavarna- og öryggismálaráði til þriggja ára í senn. Aðgerðaáætlun í almannavarma- og öryggismálum fyrir árin 2015 – 2017 er í 42 liðum og má nálgast undir liðnum útgefið efni.
Við notum vafrakökur á vefsvæðinu til þess að tryggja bestu mögulegu upplifun notenda. Vafrakökur eru notaðar í margvíslegum tilgangi, þar á meðal til þess að bæta virkni vefsvæða, til greiningar og til að beina auglýsingum til markhópa.
Hvað er vafrakaka? Vafrakaka er lítil skrá, gjarnan samsett af bókstöfum og tölustöfum, sem hleðst inn á tölvur þegar notendur fara inn á viss vefsvæði. Vafrakökur gera vefsvæðum kleift að þekkja tölvur notenda. Nánari upplýsingar um vafrakökur er að finna á www.allaboutcookies.org.
Hverjar eru mismunandi gerðir vafrakaka? Setukökur gera vefsvæðum kleift að tengjast aðgerðum notanda meðan á vafrasetu stendur. Þær eru notaðar í margvíslegum tilgangi eins og til dæmis að muna hvað notandi hefur sett í „innkaupakörfu“ þegar verslað er á netinu, meðan hann er inni á vefsvæði. Setukökur má einnig nota í öryggisskyni. Setukökur eyðast þegar notandi fer af vefsvæði og eru því ekki vistaðar til lengri tíma. Viðvarandi vafrakökur vistast á tölvu notanda og muna val eða aðgerðir notanda á vefsvæði.
Fyrsta og þriðja aðila vafrakökur. Það ræðst af léni vefsvæðis sem gerir vafrakökuna hvort hún teljist fyrsta eða þriðja aðila vafrakaka. Fyrsta aðila vafrakökur eru í grundvallaratriðum vafrakökur sem verða til á því vefsvæði sem notandi heimsækir. Þriðja aðila vafrakökur eru þær sem verða til á öðru léni en notandi heimsækir. Þeir sem óttast vafrakökur og vilja aftengja þær geta gert það í vafrastillingum. Tekið skal fram að vefsvæðið okkar ábyrgist ekki nákvæmni eða öryggi efnisinnihalds á þriðja aðila vefsvæðum.
Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra halda utan um gögn vegna áhættumats og stöðu almannavarnarstarfs í vefgátt sinni. Í áhættumati koma fram upplýsingar um tengilið viðkomandi sveitarfélags, fyrirtækis eða stofnunar ásamt upplýsingum um áhættuna og/eða stöðuna. Framangreindar tilkynningar eru varðveittar í 30 ár hjá Almannavörnum en eftir þann tíma er gögnum skilað til Þjóðskjalasafns Íslands í samræmi við skilaskyldu samkvæmt lögum um opinber skjalasöfn.
Almannavörnum er heimilt að vinna framangreindar upplýsingar vegna þess að vinnslan er nauðsynleg vegna verkefnis sem unnið er í þágu almannahagsmuna eða við beitingu opinbers valds sem Almannavarnir fara með, sbr. e-lið 1. mgr. 6. gr. pvrg., sbr. 5. tölul. 9. gr. laga nr. 90/2018.
Sjá nánar um persónuverndarstefnu Ríkislögreglustjóra á vef lögreglunnar.
Váboðskerfi Neyðarlínunnar (sms sendingar), sem viðbragðsaðilar á Íslandi (þ.á.m. lögreglan og Almannavarnadeild) notar er nýtt til að koma skilaboðum til fólks þegar rétt þykir og ákveðið af þeim sem hefur forsvar aðgerða hverju sinni.
SMS kerfið virkar þannig að óskað er eftir því að skilaboð berist til fólks á ákveðnu landsvæði (hnitin send á símafyrirtækin ásamt texta). Kerfi símafyrirtækjanna reikna út hvaða símar eru á svæðinu og sendir því næst boðin í þá. Tæknin (kerfið) býður ekki upp á það að hægt sé að tryggja að öll tæki innan svæðisins fái skilaboðin og að tæki utan svæðisins fái þau ekki.
Að skilaboð berist ekki í síma innan svæðis eða í síma utan svæðis gerist og talið er að tilfellin séu um 9-10%. Þrátt fyrir þessa annmarka hafa SMS skilaboðin gagnast vel og þjónað sínum tilgangi.
Það er algengur misskilningur að hægt sé að tryggja það að SMS skilaboð berist í öll símtæki sem staðsett eru á ákveðnu landsvæði eða innan „girðingarinnar“ sem sett er upp (hnit).
Þessi boð eru viðbót við aðrar leiðir til að upplýsa íbúa um hættu, en dæmi um aðrar leiðir eru fjölmiðlar s.s. útvarp, sjónvarp og netið.
Í hamförum erum margir, sem þarfnast sérstakrar aðstoðar, t.d. aldraðir, heyrnarskertir, sjóndaprir og fatlaðir. Nágrannahjálp er mikilvæg. Ef þú veist af einhverjum sem þarfnast hjálpar í hamförum og þú getur ekki aðstoðað – hringdu í Neyðarlínuna – 1 1 2 og láttu vita.
Hvar er fjöldahjálparstöð þar sem ég bý? – hvert get ég farið þegar neyðarástand verður, sem hefur áhrif á mig og mína fjölskyldu? Fjöldahjálpastöðvar eru starfræktar á vegum Rauða krossins á neyðartímum og eru þær almennt í skólum eða félagsheimilum. Á vefsíðu Rauða krossins á Íslandi eru hægt að nálgast staðsetningar fjöldahjálparstöðva.