Eldgos

Eldvirkni á Íslandi er á belti sem nær frá Reykjanesskaga í suðvestri norður í Langjökul og Hofsjökul, frá Vestmannaeyjum um vestanverðan Vatnajökul og norður fyrir land. Að auki er nokkur eldvirkni á Snæfellsnesi. Alls er um að ræða yfir 30 virk eldfjallakerfi.

Eldgos geta hafist fyrirvaralaust, en gera þó oftast boð á undan sér, t.d. með jarðskjálftum og jarðskorpuhreyfingum sem greinast á mælum Veðurstofunnar og fleiri stofnana.
Hætta getur stafað frá eldgosum vegna hraunrennslis, jökulhlaupa, eiturefna (H2S, SO2, F) og öskufalls. Öskufall og eitraðar lofttegundir úr einu gosi getur borist um allt land með vindum.  Gjóskan getur verið varasöm vegna eldinga, eiturgufa og ýmissa eiturefna. Einnig getur verið um að ræða  hættur eins og flóðbylgjur, sprengingar og skriður.
Viðvörunarkort með núverandi ástandi eldstöðvakerfa á landinu er unnið á Veðurstofu Íslands daglega, með litakóða Aviation Colour Code, sem er í samræmi við tilmæli Alþjóðaflugmálastofnunarinnar ICAO.

Hættan frá eldgosum

  • Hraunrennsli
    Hraunrennsli er kvika sem nær yfirborði í eldgosi og flæðir frá gosopi. Hraunrennsli getur valdið tjóni eins og gerðist í Heimaeyjargosinu 1973 þegar hraun rann yfir íbúabyggð. Hraði hraunrennslis fer eftir hitastigi kvikunnar, efnainnihaldi, þrýstingi og landslagi. Einnig er hætta á að glóandi steinar þeytist langt frá gosopi. Flest hraunsvæði á Íslandi eru í óbyggðum og hættan því frekar lítil. Íbúðasvæði eru á nokkrum svæðum þar sem hraun hafa runnið en sveitarfélög eiga að taka tillit til hættu í skipulagi sínu vegna náttúruvár (skipulagslög nr 123/2010) og í skipulagsreglugerð skal kveðið á um öryggisforsendur og takmarkanir á landnotkun.

  • Gjóskufall/Öskufall
    Frá eldgosum kemur gjóska/aska og getur öskufallið orðið svo mikið að það verður algjört myrkur í námunda við eldstöðina, jafnvel um hábjartan dag. Fólk sem er viðkvæmt finnur greinilega fyrir öskunni í öndunarfærum. Í miklu öskufalli finnur fullfrískt fólk einnig fyrir óþægindum í öndunarfærum og augum. Öskuský getur truflað flugsamgöngur eins og þekkt er frá Eyjafjallajökulsgosinu árið 2010. Þegar eldgos hefst þá er gerð gjóskuspá, sem segir m.a. til um hvert gjóskan berst og flugumferð er beint frá gjóskuskýinu og almenningur upplýstur um hættuna.

  • Eiturefni í öskunni
    Gjóskan frá eldstöðvum mengar gróður og vatn og eru grasbítum sérstaklega hættuleg. Öskukornin eru agnarsmá og oddhvöss og valda særindum í augum, öndunarfærum og meltingarveg. Flúormengunin stuðlar að kalkskorti og flúoreitrun leiðir til gadds og fætlis í skepnum. Gaddur veldur breytingum í biti dýranna og gerir þeim erfiðara með að bíta, tyggja og jórtra. Fætlur eru beinmyndanir í fótleggjum og valda helti.

  • Eldingar
    Þegar eldgos verður undir jökli, sjó eða vatni verður meira um eldingar en ella. Eldingar í slíkum gosum verða vegna rafhleðslu í gosmekkinum. Hleðslan verður til í gígnum við samspil vatns og kviku. Gosmökkurinn verður rafhlaðinn og hleðslan losnar í eldingar; eða með öðrum orðum, það verður skammhlaup. Oftast hlaupa eldingar milli staða í mekkinum sem hafa misjafna rafhleðslu en stundum til jarðar.

  • Eiturgufur
    Banvæn eiturefni koma úr eldgosum. Þetta eru kolefnissambönd sem almennt eru algjörlega lyktarlaus og sjást illa. Eiturefni þessi setjast í lægðir utandyra og í kjallara húsa, í nágrenni gjósandi eldstöðva og geta valdið köfnun manna og dýra

  • Jökulhlaup
    Jökulhlaup verða þar sem jarðhiti eða eldstöðvar eru undir jöklum. Hitinn bræðir jökulinn og þegar vatnsyfirborðið er orðið nógu hátt til að lyfta jöklinum, þá verða jökulhlaup. Við gos undir jökli verður hætta á hlaupi, sem getur valdið miklu tjóni. Jökulhlaupin geta komið skyndilega og af miklum krafti. Stórir ísjakar geta verið í hlaupinu og. skemma flest sem á vegi þeirra verður. Einnig getur snjór í hlíðum eldfjalla bráðnað og orsakað vatnsflóð og aurskriður geta hæglega farið af stað vegna blöndunar vatns og gosefna.

  • Flóðbylgjur
    Flóðbylgjur geta myndast í kjölfar eldgosa t.d. vegna stórra jökulhlaupa eða skriða/hruns í vötn eða sjó. Neðansjávargos geta einnig komið af stað bylgjum.

Varnir og viðbúnaður

  • Öskufall
    Gosaska getur valdið einkennum frá öndunarfærum með nefrennsli og ertingu í nefi, særindum í hálsi og hósta. Fólk sem þjáist af hjarta- og lungnasjúkdómum getur fengið versnandieinkenni af undirliggjandi sjúkdómum sem vara í marga daga og lýsa sér í hósta, uppgangi, öndunarerfiðleikum og þyngslum fyrir brjósti. Einnig einkennum frá augum með augnsærindum, augnbólgu og kláða. Erting getur orðið í húð með sviða, roða og kláða, einkum ef askan er súr. Hætta á heilsutjóni vegna gosösku, leiðbeiningar fyrir almenning.
  • Gosaska og áhrif á dýr
    Skaðleg áhrif eldgosa á dýralíf hér á landi hafa fyrst og fremst verið af völdum eitraðra efna, sem berast með gosösku og falla til jarðar á gróður og í drykkjarvatn, sem dýrin éta eða drekka og berast ofan í meltingarfærin. Eiturefnin frásogast úr meltingarfærunum til blóðsins og berast með því um líkamann. Þegar dýr anda að sér eitruðum gosgufum berast þær ofan í lungu. Þaðan geta efnin einnig frásogast til blóðsins. Síbreytileg vindátt veldur því, að aska getur dreifst um allt land á tiltölulega skömmum tíma. Enginn staður er því óhultur hér á landi í eldgosum.
  • Eldingar
    Á Íslandi er fólk oft ekki á varðbergi gagnvart hættunni sem af eldingum stafar. Við þrumuveður getur skapast eldingahætta og einnig við eldgos. Eldingahætta frá gjósandi eldstöð er mest í gosmekkinum sjálfum og getur náð í allt að 30 – 40 km. undan vindi frá eldstöðinni. Sjá nánar um varnir gegn eldingum.
  • Mengun frá lofttegundum
    Ýmsar varhugaverðir lofttegundir geta fylgt eldgosum t.d. H2S, CO2, CO, SO2, HCl, H2SO4 sem geta valdið óþægindum m.a. sviða í augum og öndunarfærum. Brennisteinsvetni H2S er litlaus lofttegund með óþægilegri lykt. Það er þyngra en loft og í stillu veðri geta eiturgas og gufur safnast fyrir í lægðum og djúpum lautum. Þegar styrkur þess eykst hverfur lyktin, við þau mörk verður það hættulegt heilsu manna og jafnvel lífshættulegt (mjög eitrað). Sama má segja um CO2 koldíoxíð sem er litlaus lofttegund. Við aukinn styrk þessara efna er varnabúnaður eins og gasgrímur og hlífðargleraugu nauðsynlegur í nágrenni eldstöðva. Sjá nánar ráðleggingar um viðbrögð við SO2
  • Jökulhlaup
    Við gos undir jökli er hætta á jökulhlaupi, sem getur valdið miklu tjóni. Jökulhlaupin geta komið skyndilega og af miklum krafti. Stórir ísjakar geta verið í hlaupinu og. skemma flest sem á vegi þeirra verður. Ef viðvörun um flóðbylgju er gefin er megin reglan að fara frá ströndinni og helst upp í hlíðar eða hæðir.

Viðbrögð

Eldgos geta hafist fyrirvaralaust, en gera þó oftast boð á undan sér, t.d. með jarðskjálftum og óróa sem greinast á mælum.  Viðbragðsáætlanir hafa verið gerðar vegna eldgosa frá Mýrdalsjökli, Eyjafjallajökli og Vatnajökli og tilheyrandi jökulhlaupum.

  • Hraunrennsli
    Hraði hraunrennslis fer eftir hitastigi kvikunnar, efnainnihaldi og seigju, svo og halla í landslagi. Basísk hraun eru fremur þunnfljótandi, eru frekar kísilsnauð, hafa litla seigju og geta runnið langar leiðir ( >50 km) á meðan súr hraun eru almennt kísilrík (líparít, andesite) og seigfljótandi og renna frekar stutt (5 – 10 km). Hraun kólna eða storkna á yfirborði og mynda fast berg.
  • Hættan frá hraunrennslinu sjálfu er almennt frekar litil og almennt er svigrúm til að forða sér . Hættan eykst verulega ef um er að ræða mikið gasútstreymi og grjótkast. Mikill hiti í hrauninu getur skapað hættu ef farið er of nálægt hraunjaðrinum, þannig hafa menn brennt sig. Hraunrennsli getur valdið miklu tjóni á mannvirkjum eins og þekkt er frá eldgosinu í Vestmannaeyjum 1973. Mikið var lagt í að hægja á framrás hraunrennslisins og breyta stefnu þess til að verja höfnina, sem er lífæð Vestmannaeyja. Hraunjaðarinn var kældur niður með því að dæla á hann sjó með afkastamiklum dælum. Hraunkælingin tókst vel og höfninni var bjargað.
  • Viðbrögð við eldingum
    Innandyra skal aftengja öll rafmagnstæki og talstöðvar frá straumgjafa og útiloftnetum þegar gosmökk leggur yfir byggð. Forðist að vera í nánd við loftlínur, hávaxin tré, staura, þvottasnúrur, rafmagnsvirki, möstur og landbúnaðartæki hvers konar. Varist jafnframt mýrlendi, vötn og læki. Losið ykkur við bakpoka, byssur, veiðistangir, garðyrkjuáhöld og annað það sem leitt getur rafmagn
    Forðast skal að nota síma. Munið einnig að aftengja brynningartæki, mjaltakerfi og rafmagnsgirðingar þar sem það á við.
  • Viðbrögð við jökulhlaupum
    Eldgosum undir jökli fylgir jafnan jökulhlaup. Dveljið ekki á flatlendi meðan hætta er talin á jökulhlaupi. Leitið á hátt liggjandi staði. Ef svæðið verður umflotið vatni, tilkynnið það til 112 ef hægt er en ef sá möguleiki er ekki fyrir hendi setjið þá upp hvíta veifu til merkis um að aðstoðar sé þörf.
  • Viðbrögð við öskufalli
    Komið ykkur stystu leið út úr öskufalli með því að fara þvert á vindátt.
  • Byrgið glugga sem snúa að eldstöð meðan gos varir og lokið fyrir reykháf vegna gjóskufalls. Lokið dyrum og gluggum.
  • Lokið hurðum og gluggum. Þéttið glugga ef með þarf.
    Setjið rök handklæði fyrir þröskulda og annars staðar til að koma í veg fyrir dragsúg og haldið ykkur sem mest innandyra í öskufalli. Setjið grímu, vasaklút eða fatnað fyrir nef og munn, og augnhlífar fyrir augu ef nauðsynlegt er að vera úti í öskuregni.
    Hlífið viðkvæmum raftækjum t.d. með plasti eða álíka umbúðum og takið ekki utan af þeim fyrr en búið er að hreinsa upp alla ösku í kringum þau.
    Aftengið rör frá þakrennum til að koma í veg fyrir að niðurföll stíflist. Askaog vatn geta þá runnið úr þakrennum og niður á jörð.
    Fólk sem þjáist af langvinnum hjarta- og lungnasjúkdómum haldi sig innandyra og forðast að komast í snertingu við ösku að óþörfu. Utandyra er notkun gríma og gleraugna ráðlögð.
    Sjáið til þess að búfé komist í hreint vatn og fóður.
    Ef börn eru á heimilinu skuluð þið kynna ykkur neyðaráætlun skólans og verið búin að hugsa um afþreyingu barna ef til lokunar kemur.
  • Banvænt gas
    Haldið ykkur þar sem vindur blæs og farið alls ekki niður í lægðir og djúpar lautir, þar sem gas kann að safnast fyrir. Gasið er banvænt eitur og í flestum tilvikum lyktarlaust og ósýnilegt.
  • Útvarp – tilkynningar í fjölmiðlum
    Hlustið eftir tilkynningum og fréttum í fjölmiðlum og farið eftir þeim fyrirmælum sem kunna að vera gefin. Fylgist vel með veðurfregnum og öskufalls- og gasspám.

Enduruppbygging

Þjónustumiðstöðvar eru opnaðar þegar ljóst er að eldgos hefur áhrif á íbúa, byggð, umhverfi og eignir í nágrenni eldstöðvar.
Samkvæmt 14. gr. laga um almannavarnir nr. 82/2008 er ríkislögreglustjóra heimilt, þegar hættu ber að garði eða hún um garð gengin, að stofna tímabundið þjónustumiðstöð vegna tiltekinnar hættu eða hættuástands.

Verkefni þjónustumiðstöðvar skulu m.a. felast í upplýsingagjöf til almennings og þjónustu við þá aðila sem hafa orðið fyrir tjóni og hin tiltekna hætta hefur haft önnur bein áhrif á. Auk þess skal þjónustumiðstöðin, í samvinnu við hlutaðeigandi almannavarnanefndir, annast samskipti við fjölmiðla vegna aðgerða sem gripið er til hverju sinni.

Ráðuneyti og sveitarfélög, þar með taldar undirstofnanir þeirra, skulu veita hinni tímabundnu þjónustumiðstöð lið við miðlun upplýsinga og þjónustu. Þjónustumiðstöðvar voru opnaðar vegna jarðskjálftanna í maí 2008 á Suðurlandi, vegna eldgosanna á Fimmvörðuhálsi og Eyjafjallajökli 2010 og eldgossins í Grímsvötnum 2011.   Rauði krossinn og  Slysavarnafélagið Landsbjörg  eru hjálparliðar almannavarna og hafa hlutverk í þjónustumiðstöð almannavarna.

Náttúruhamfarir sem Náttúruhamfaratrygging Íslands (NTÍ) vátryggir eru sbr. 4. gr. laga nr. 55/1992 . Eldgos er áhætta sem vátryggt er gegn samkvæmt reglugerð nr. 700/2019, þ.e. þegar hraun, aska eða gjóska veldur skemmdum eða eyðileggingu á vátryggðum eignum. Nánari upplýsingar á vef Náttúruhamfaratryggingar Íslands.

Viðbragðsáætlanir vegna eldgosa

Gerð hefur verið viðbragðsáætlanir vegna eldgosa.

Hægt er að nálgast nýjustu útgáfur viðbragðsáætlanna undir liðnum útgefið efni.

Viðbragðsáætlanir vegna eldgosa.

Hekla, Katla og Grímsvötn

Hekla er um 1490 metra hátt ílangt eldfjall sem gosið hefur a.m.k. 18 sinnum á sögulegum tíma.  Hekla er ásamt Kötlu og Grímsvötnum eitt virkasta eldfjall á Íslandi. Heklugos hefjast nær fyrirvaralaust. Jarðvísindamenn fylgjast vel með Heklu og árið 2000 spáðu þeir fyrir um gos með klukkustundar fyrirvara. Merki komu fram á jarðskjálftamælum rúmlega einni klukkustund fyrir gos. Kvikuhólf er talið vera á nokkurra kílómetra dýpi undir Heklu. Oft hafa gosin valdið tjóni sérstaklega eftir langt goshlé. Það gerðist árin 1104 og 1158. Ljós askan og vikurinn dreifðust í miklu magni yfir þúsundir km² svæði.

Gosin frá Heklu hafa valdið gróðureyðingu og dauða búfjár, lagt jarðir í eyði og valdið manntjóni. Heklugjá kallast gossprunga sem klýfur Heklu endilanga og hefur oft gosið í henni. Gosið 1947 í Heklugjánni stóð í 13 mánuði með miklu hraunrennsli og gjóskufalli. Á síðustu öld var Hekla sérstaklega virk og gaus árin 1947-48, 1970, 1980-81, 1991 og svo árið 2000.

Heklugos hefjast yfirleitt með öflugu sprengigosi og hraun byrjar að renna á fyrstu mínútum goss. Einnig getur verið hætta á gjóskuflóði í 4-5 km fjarlægð frá upptökunum og því mikil hætta þar þegar gos hefst. Hraun frá Heklu renna fremur hægt og hætta getur stafað af glóandi hraungrjóti sem kastast fram. Því er óráðlegt að fara of nálægt hraunrennslinu. Eitraðar lofttegundir sem geta safnast fyrir í lægðum og lautum eru hættulegar mönnum og dýrum.  Almennt fylgja miklar drunur og dynkir Heklugosum sem heyrast langt að. Nauðsynlegt er að huga að veðri og vindum þegar gýs í Heklu vegna hugsanlegs gjóskufalls sem jafnan er mikið í upphafi goss. Norðaustan áttír eru ríkjandi við fjallið, en vindáttir eru jafnan að vest-suðvestan eða norðvestan þegar ofar dregur (5-6 km).

Viðvörunarskilti vegna eldgosahættu


 

Katla og Eyjafjallajökull

Katla gýs að meðaltali tvisvar á öld, síðast staðfest árið 1918, en eldgos eru mun sjaldgæfari í Eyjafjallajökli, sem gaus síðast 2010.  Eldgosum í Kötlu og Eyjafjallajökli fylgja hættur á borð við eldingar, gjóskufall og jökulhlaup.  Vatnasvæði Kötlu eru þrjú og geta snögg og vatnsmikil jökulhlaup ruðst fram Mýrdalssand, Sólheimasand og Markafljótsaura, allt eftir staðsetningu eldgoss. Eldgos undir Eyjafjallajökli geta átt upptök hvar sem er innan eldstöðvarinnar og jökulhlaup geta komið fram mjög fljótt eftir að gos hefst.

Viðbragðaáætlanir almannavarna snúa m.a. að viðbrögðum við gjóskufalli og jökulhlaupum, t.d. með lokun svæða fyrir umferð.  Þegar eldgos hefst í Kötlu eða Eyjafjallajökli verður að rýma þau svæði sem líklegt er að jökulhlaup geti ógnað.  Íbúar og þeir sem dvelja þar þurfa því að þekkja viðbrögð við eldsumbrotum í eldstöðvunum, undirbúa viðbrögð sín, ásamt rýmingu og skipuleggja hana, s.s. hvað skal taka með og hvert skal halda. SMS skilaboð verða send inn á alla GSM senda á áhrifasvæðinu um leið og eldgos er talið yfirvofandi eða er hafið (ekki er lengur treyst á hljóðbombur frá skálum á hálendinu)

Viðvörunarskilti vegna eldgosahættu

 

Um 60 eldgos hafa orðið í eldstöðvakerfi Grímsvatna á sögulegum tíma. Síðustu gos þar sem náðu uppúr jökli urðu árin 2011, 2004, 1998, 1996, 1983, 1938 og 1934. Flest gos í Grímsvötnum sem þekkt eru á síðari tímum hafa orðið í Grímsvatnalægðinni. Það á við um öll gosin sem talin eru hér að framan, nema gosið sem varð árið 1996 og kennt er við Gjálp.

Gos í Grímsvatnalægðinni eru flest stutt, standa í nokkra daga og þeim fylgja minnnháttar jökulhlaup. Dæmi um hlaup af þessu tagi er hlaupið sem tengdist eldgosinu árið 2004. Það olli ekki neinum teljanlegum skemmdum á vegakerfi eða öðrum mannvirkjum. Lítilsháttar truflun varð á umferð en hún var takmörkuð yfir nóttina af öryggiástæðum.

Gjálpargosið varð á sprungu nokkuð norðan Grímsvatna, því fylgdi jökullhlaup undan Skeiðarárjökli en talið er að rennslið í því hlaupi hafi numið 45.000 rúmmetrum á sekúndu. Í hlaupinu tók af vegi og brýr á Skeiðarársandi auk þess sem hlaupið sópaði burtu raflínum og símalínum á löngum kafla.

Yfirleitt fylgir frekar lítið öskufall gosum í Grímsvatnakerfinu og sjaldnast nær nokkur aska að ráði útfyrir jaðra Vatnajökuls. Í gosinu 2011 varð öskufall hins vegar verulegt, sérstaklega í nærsveitum og kallaði það á umfangsmikið viðbragð af hálfu almannavarna. Sett var upp þjónustumiðstöð almannavarna til að aðstoða íbúa við uppbygginguna eftir gosið.

Virkni Grímsvatnakerfisins virðist vera lotubundin þar sem hrina eldgosa stendur í eina til eina og hálfa öld en síðan kemur nokkurra áratuga hlé á milli með færri gosum. Svo virðist sem slíku óróatímabili hafi lokið um 1940 og nýtt tímabil hafið.